24 czerwca 2024 r. w Dzienniku Ustaw opublikowano ustawę z dnia 14 czerwca 2024 r. o ochronie sygnalistów. Procedura zgłoszeń wewnętrznych powinna zostać wdrożona w terminie 3 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy, a więc termin ostateczny upływa 24 września. 25 września 2024 r. wejdą w życie nowe przepisy, z wyłączeniem tych związanych ze zgłoszeniami zewnętrznymi, które zaczną obowiązywać, gdy upłynie pół roku od ogłoszenia ustawy.
Wdrożenie procedur dla sygnalistów wynika z unijnej Dyrektywy nr 2019/1937 z dnia 23 października 2019 r. w sprawie ochrony osób zgłaszających naruszenia prawa Unii. Zobowiązanymi do przyjmowania zgłoszeń są nie tylko organy administracji i rzecznik praw obywatelskich, ale również pracodawcy, którzy zatrudniają powyżej 50 pracowników oraz posiadają osobowość prawną, mają ją przyznaną przez ustawę lub prowadzą działalność gospodarczą.
Sygnalistą, czyli zgłaszającym, w rozumieniu ustawy może zostać każda osoba powiązana z firmą, niezależnie od rodzaju umowy, o ile zgłosi lub ujawni publicznie informację o naruszeniu zdobytą w kontekście związanym z pracą. Taki status może otrzymać również były lub niedoszły pracownik.
Sygnalista ma prawo dokonać zgłoszenia w praktycznie każdej dziedzinie. Zawiadomienie może dotyczyć ochrony konkurencji, korupcji, zamówień publicznych, przeciwdziałaniu prania pieniędzy, interesów finansowych państwa polskiego, a nawet naruszenia konstytucyjnych praw i wolności obywatelskich w stosunkach z organami państwa. Co ciekawe, naruszenia z zakresu prawa pracy nie zostały ujęte w ustawie.
Pracodawca musi ustanowić i wdrożyć w organizacji procedurę dokonywania zgłoszeń wewnętrznych odpowiadającą wymogom wskazanym w ustawie. Należy powołać w procedurze jednostkę odpowiedzialną za przyjmowanie zgłoszeń oraz bezstronne osoby, które będą weryfikować zgłoszenia oraz podejmować odpowiednie działania w ich sprawie. Określony musi być sposób dokonania zgłoszenia. W ciągu siedmiu dni obowiązkowo trzeba potwierdzić sygnaliście przyjęcie zgłoszenia, a w terminie maksymalnie trzech miesięcy od złożenia zawiadomienia muszą być podjęte stosowne działania. Co więcej, w firmie musi być prowadzony szczegółowy rejestr zgłoszeń wewnętrznych, który będzie zawierał m.in. przedmiot naruszenia, informację o podjętych działaniach następczych czy dane osobowe zgłaszającego oraz osoby, której dotyczy zgłoszenie wraz z adresem do kontaktu.
Sygnalista dokonując takiego zgłoszenia umożliwia pracodawcy podjęcie działań wewnątrz firmy, dzięki czemu już na wczesnym etapie będzie można przeciwdziałać możliwym szkodom.
Ochrona sygnalisty polega na zapewnieniu mu anonimowości oraz na zabezpieczeniu przed odwetem. Jako odwet rozumie się działania zmierzające do zakończenia zatrudnienia sygnalisty oraz odmowa nawiązania stosunku pracy. Mowa tu m.in. wszelkich formach mobbingu, pominięciu przy awansie, niekorzystnej zmianie miejsca pracy. Zakazane jest również podejmowanie samej próby lub groźby zastosowania odwetu.
W przypadku, gdy wobec sygnalisty zostaną podjęte działania odwetowe, ma on prawo do odszkodowania w wysokości nie niższej niż przeciętne miesięczne wynagrodzenie lub prawo do zadośćuczynienia. Jest to dolna granica zadośćuczynienia, której sygnalista może się domagać, trzeba więc przyjąć, że to sam sygnalista powinien wycenić krzywdę. Dodatkowo, zgodnie z ustawą podejmowanie działań odwetowych jest przestępstwem zagrożonym karą ograniczenia lub pozbawienia wolności. Z kolei za ujawnienie tożsamości sygnalisty grozi kara grzywny. O odszkodowanie może ubiegać się także pracodawca, jeżeli zgłoszone przez sygnalistę informacje okazały się nieprawdziwe. Jest to możliwe, gdy wykaże się, że sygnalista świadomie dokonał fałszywego zgłoszenia, co w praktyce jest trudne do wykonania.
